Μία ξεχωριστή έκθεση-σταθμός για την ιστορία του προσφυγικού ελληνισμού της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης στεγάζεται στο μουσείο Μπενάκη, με τον τίτλο: ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ: Λάμψη – Καταστροφή – Ξεριζωμός – Δημιουργία. Η διαδρομή, από την ακμή μέχρι την προσφυγιά και την ενσωμάτωση στη νέα πατρίδα, ζωντανεύει με ένα πλουσιότατο υλικό εκθεμάτων και φωτογραφιών. Η πρωτοτυπία της έκθεσης εντοπίζεται στο ότι προσφέρει μία παραστατική ιστοριογραφική αφήγηση. Όποιος έχει την τύχη να την επισκεφθεί, βιώνει τη συγκίνηση της συνάντησης με τη γοητευτική καθημερινότητα ενός πολιτισμού που άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στην ταυτότητα της σημερινής Ελλάδας. Η μοναδική αυτή έκθεση ξεχωρίζει για την σπανιότητα και ποιότητα των εκθεμάτων αλλά και την αρτιότητα της προβολής και ανάδειξής τους. Το άψογο αυτό αποτέλεσμα υπήρξε καρπός πολύμοχθης προετοιμασίας τεσσάρων χρόνων στην οποία συνεργάστηκαν το Μουσείο Μπενάκη με το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, αξιοποιώντας τη δημιουργική πείρα μιας πλειάδας επιστημονικών συνεργατών υψηλής εξειδίκευσης.
Από το κέντρο στην περιφέρεια. Από την Αθήνα στη Δράμα. Το Μουσείο Μπενάκη, μουσείο θεσμός, φιλοξενείται στο Σαντιρβάν, σε ένα εμβληματικό μνημείο. Σε ένα μνημείο που συμβολίζει την αλληλοδιαδοχή της τοπικής ιστορίας. Από οθωμανικό τέμενος, επιταγμένο, προσωρινό κατάλυμα για πρόσφυγες, κατόπιν τα γραφεία και το τυπογραφείο της εφημερίδας Θάρρος, σήμερα και στο μέλλον χώρος πολιτισμού. Εδώ εκτίθενται 41 εκκλησιαστικά αντικείμενα, σωσμένα μέσα στη λαίλαπα του ξεριζωμού, από πρόσφυγες που σκέφτηκαν πως δεν έπρεπε να μείνουν πίσω…
Η ιστορία του μνημείου δένεται και συνομιλεί με την ιστορία των «κειμηλίων». Ασημένια αντικείμενα μάρτυρες της κοινωνικής ζωής, όπως στέφανα, δίσκοι, σταυροί· ενεπίγραφα αντικείμενα ευσεβών δωρητών, όπως εξαπτέρυγα, αρτοφόρια και, τέλος, αντικείμενα με αποτυπώσεις της οθωμανικής και δυτικής τέχνης, όπως σταυροί, ραντιστήρια, δίσκοι κ.ά. Την ιστορία της κατασκευής τους, τον λόγο της δωρεάς και τα ονόματα των κατασκευαστών τους δεν θα τα μάθουμε ποτέ. Επισκεπτόμενοι όμως την έκθεση θα θαυμάσουμε την υψηλή τέχνη και την ακμή των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων της καθ’ ημάς Ανατολής. Θα αναπαραστήσουμε εικόνες. Θα αναστοχαστούμε το ’22 μέσα από τα τη μακραίωνη ιστορική παρουσία του εκεί ελληνισμού και θα βιώσουμε τη σημασία της μνήμης.
Γεωργία Μπακάλη – Δημήτρης Ι. Σφακιανάκης
