Γεωργία Μπακάλη
«“Όπως γλεντούν οι Δραμηνοί, κανένας άλλος λαός, σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου…”». [1]
Πρωτομαγιές του Μεσοπολέμου: η μεγάλη έξοδος των Δραμινών στις εξοχές.
Από τον Μααρά ως τη Ραβίκα και την Πλατανόβρυση:
Στα Κουδούνια, στο γραφικό δασύλλιο.
Στη Λατσίστα, στο ωραίο προάστιο.
Στη Νέα Αμισό, στο δροσερό χωριό.
Στο Καλαμπάκι, στο μαγευτικό άλσος.
Στον Μυλοπόταμο, στον Καλό Αγρό και σ’ άλλες δροσερές γωνιές.
Πανάρχαια γιορτή των ανθέων και μετέπειτα των εργατών και προλετάριων όλου του κόσμου, η «Εργατική Πρωτομαγιά». Στη Δράμα διμοιρίες λαού και αριστοκρατίας ξεχύνονταν στους πέριξ λουλουδιασμένους κάμπους «να πιάσουν τον Μάη». Άλλοι οδοιπορώντας, άλλοι με δίτροχες άμαξες, δύο τρεις προνομιούχοι οδηγώντας την καινούργια τους, αστραφτερή Μπουίκ. Η Μεραρχία (αξιωματικοί και στρατιώτες) στο αεροδρόμιο Δράμας. Πολυάριθμες παρέες υπό σκιά. Ξεροψημένοι οβελίες. Ούζο, ρετσίνα, ζύθος, γλέντι βακχικό. Και λήθη της λύπης…
Από τα χαράματα κόσμος και κοσμάκης εφοδιασμένος, σε πείσμα της φτώχειας του, με τα απαραίτητα εφόδια (νταμιτζάνες κρασί, οβελίες, μουσικά όργανα, βιολιά, μπουζούκια και ποντιακός κεμιτζές, αλλά και με γραμμόφωνα υπό μάλης) εφορμούσε στις εξοχές για να καταλάβει την καλύτερη σκιά, το καλύτερο γρασίδι. Μαζί τους και τα ορφανά του Ορφανοτροφείου και της Βιοτεχνικής Σχολής. Από πίσω και η υπόλοιπη κουστωδία: μικροπωλητές, λατερνατζήδες, σιγαροπώλες, ζαχαροπλάστες, φωτογράφοι, πρόσκοποι και χαμίνια. Οικογένειες και παρέες στρώνονταν κάτω από τα δέντρα, το τσακίρ κέφι και η ξεφάντωση απλώνονταν πέρα ως πέρα. Τα ψητά, οι μεζέδες καταβροχθίζονταν με βουλιμία μέσα στη μυροβόλο φύση. Τα ποτήρια γέμιζαν μέχρι πάνω και άδειαζαν άσπρο πάτο. Το ποτό φλόγιζε τα κεφάλια ενώ πίσω από τους θάμνους ο έρωτας έκλεβε καρδιές. Τραγούδι, χορός και ξεφάντωμα μέχρι τελικής πτώσεως. Το hit του 1935 «Παπαρούνα ζηλευτή» του Αττίκ έπαιζε παντού, όπως και το κλασικό, «Μπάρμπα Γιάννη κανατά» και άλλα αθηναϊκά. Ο Σύλλογος «Κομνηνοί» της Νέας Κρώμνης ─πιο κλειστό κλαμπ─ γιόρταζε με ποντιακούς χορούς τη δική του Πρωτομαγιά. Για τους πρόσφυγες η εκδρομή ήταν μια ευκαιρία να βρεθούν είτε όλοι μαζί οι συγγενείς που πιθανόν να ζούσαν σε διαφορετικές συνοικίες ή οι συγχωριανοί, και έτσι να ανανεωθούν οι μεταξύ τους δεσμοί και η μνήμη της τοπικής καταγωγής. Όσοι Δραμινοί δεν είχαν καταφέρει να εκδράμουν αρκούνταν για έναν καφέ στο εξοχικό κέντρο Διεθνές, στο ρομαντικό Νησάκι, στην περιοχή της Κηφισιάς ή και σε καφενεία πέριξ των στρατώνων, ενώ άλλοι έπαιρναν τον δρόμο του Σταθμού για μια απογευματινή βόλτα μέχρι τη Λατσίστα.
Πρωτομαγιά 1926. Από μαγιάτικη εξόρμηση συγγενών προσφύγων πρώτης και δεύτερης γενιάς. Πίσω διακρίνεται ένα προσκοπάκι και ένα κάρο μεταφοράς εκδρομέων. Το βρέφος στο κέντρο είναι η Μερόπη Φωτιάδου, με γονείς Ανατολικοθρακιώτες ─ απεβίωσε πρόσφατα σε βαθύ γήρας. Η πρακτική των εκδρομών, ως λαϊκή διασκέδαση και ως τελετουργία σύσφιξης συγγενικών δεσμών, πέρασε από γενιά σε γενιά, όπως αφηγούνται απόγονοι της τρίτης γενιάς.
(Αρχείο Νίνας Λιάκου)
Ξεχώριζε η μαγιάτικη διασκέδαση της δραμινής ελίτ. Εκείνη που διοργάνωνε ο Όμιλος Εκδρομέων Δράμας που ιδρύθηκε το 1930 (υπό τη διοίκηση των Αχιλλέα Βαγενά και Θεόφιλου Αθανασιάδη). Κάποιες επιφανείς οικογένειες (μεταξύ των οποίων οι οικογένειες Αναγνώστου, Μπούμπουρα, Στυλίδη, Στολίγκα, Σιδερά, Κων. Κάζη, Τσαούση, Παρασκευόπουλου, Κίννια κ.ά.) μπορούσαν να προμηθευτούν δελτίο συμμετοχής για τις καλά οργανωμένες, και εκτός Δράμας, εκδρομές του Ομίλου. Ένας αστικός όμιλος που ενίσχυε τη φυσιολατρία και τη συντροφικότητα των μελών του και όσων συμμετείχαν στις εκδρομές, δημιουργώντας μια διακριτή κοινωνική παρουσία στην πόλη.
(Από το περιοδικό δίοδος 66100, τχ. 25, σ. 192)
Στον εορτασμό της Πρωτομαγιάς χαρτογραφείται ο πολυδιάστατος κόσμος (γηγενείς, πρόσφυγες, Εβραίοι) καθώς και η σαφής ταξική διαστρωμάτωση (λαϊκά, μεσαία, εργατικά, μικροαστικά και ανώτερα στρώματα) της μεσοπολεμικής κοινωνίας, η οποία, πέρα από τις αντιθέσεις και τον διακριτό τρόπο ζωής, είχε αναπτύξει κάποια συμβιωτικά ήθη. Πάντως πλούσιοι και φτωχοί ήταν ανοιχτοί σε νεωτερισμούς και σε δυτικά πρότυπα ζωής. Και παρά τις σοβαρές βιοτικές δυσκολίες, οι λαϊκές τάξεις έβρισκαν αφορμές διασκέδασης ξοδεύοντας περισσότερα απ’ όσα μπορούσαν.
Πρωτομαγιά του 1936. Εργάτες, μέλη επαγγελματικών σωματείων και υπάλληλοι συγκεντρωμένοι στο εξοχικό κέντρο «Ζύρνοβο» γιόρτασαν λιγότερο ανέμελα. Εκφωνήθηκαν λόγοι για την οικτρή κατάσταση των εργατών, συντάχτηκε τηλεγράφημα που χαιρέτιζε τον αγώνα των απεργών καπνεργατών της Θεσσαλονίκης και άλλων πόλεων και εγκρίθηκε ψήφισμα προς τον Βασιλιά και την Κυβέρνηση με οικονομικά και εργασιακά αιτήματα (8ωρη εργασία, εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας και των διεθνών συμβάσεων, αποπεράτωση και λειτουργία του σανατορίου του Γρανίτη κ.ά.). Τις ημέρες εκείνες 4.500 καπνεργάτες της Δράμας συμμετείχαν στην πανελλαδική καπνεργατική απεργία, που εξελίχθηκε σε γενική απεργία και κατέληξε στα αιματηρά γεγονότα της Θεσσαλονίκης (8-9 Μαΐου, απεργοί σκοτώθηκαν από δυνάμεις της Χωροφυλακής). Ο Μάιος του ’36 ήταν η απαρχή για την κατάλυση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και την επιβολή της δικτατορίας του Ι. Μεταξά.
- 1.Δήλωση που αποδίδεται στον ηθοποιό Χριστόφορο Νέζερ. Ευρισκόμενος στη Δράμα για την παράσταση «Ο κατά φαντασίαν ασθενής» του Μολιέρου, επισκέφτηκε εποχούμενος με δημοσιογράφους πρωτομαγιάτικα γιορτάσια πέριξ της Δράμας (Νίκος Ακρίτας, «Δραμηνή Πρωτομαγιά», Θάρρος, 3 Μαΐου 1934).
Γεωργία Μπακάλη
«“Όπως γλεντούν οι Δραμηνοί, κανένας άλλος λαός, σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου…”». [1]
Πρωτομαγιές του Μεσοπολέμου: η μεγάλη έξοδος των Δραμινών στις εξοχές.
Από τον Μααρά ως τη Ραβίκα και την Πλατανόβρυση:
Στα Κουδούνια, στο γραφικό δασύλλιο.
Στη Λατσίστα, στο ωραίο προάστιο.
Στη Νέα Αμισό, στο δροσερό χωριό.
Στο Καλαμπάκι, στο μαγευτικό άλσος.
Στον Μυλοπόταμο, στον Καλό Αγρό και σ’ άλλες δροσερές γωνιές.
Πανάρχαια γιορτή των ανθέων και μετέπειτα των εργατών και προλετάριων όλου του κόσμου, η «Εργατική Πρωτομαγιά». Στη Δράμα διμοιρίες λαού και αριστοκρατίας ξεχύνονταν στους πέριξ λουλουδιασμένους κάμπους «να πιάσουν τον Μάη». Άλλοι οδοιπορώντας, άλλοι με δίτροχες άμαξες, δύο τρεις προνομιούχοι οδηγώντας την καινούργια τους, αστραφτερή Μπουίκ. Η Μεραρχία (αξιωματικοί και στρατιώτες) στο αεροδρόμιο Δράμας. Πολυάριθμες παρέες υπό σκιά. Ξεροψημένοι οβελίες. Ούζο, ρετσίνα, ζύθος, γλέντι βακχικό. Και λήθη της λύπης…
Από τα χαράματα κόσμος και κοσμάκης εφοδιασμένος, σε πείσμα της φτώχειας του, με τα απαραίτητα εφόδια (νταμιτζάνες κρασί, οβελίες, μουσικά όργανα, βιολιά, μπουζούκια και ποντιακός κεμιτζές, αλλά και με γραμμόφωνα υπό μάλης) εφορμούσε στις εξοχές για να καταλάβει την καλύτερη σκιά, το καλύτερο γρασίδι. Μαζί τους και τα ορφανά του Ορφανοτροφείου και της Βιοτεχνικής Σχολής. Από πίσω και η υπόλοιπη κουστωδία: μικροπωλητές, λατερνατζήδες, σιγαροπώλες, ζαχαροπλάστες, φωτογράφοι, πρόσκοποι και χαμίνια. Οικογένειες και παρέες στρώνονταν κάτω από τα δέντρα, το τσακίρ κέφι και η ξεφάντωση απλώνονταν πέρα ως πέρα. Τα ψητά, οι μεζέδες καταβροχθίζονταν με βουλιμία μέσα στη μυροβόλο φύση. Τα ποτήρια γέμιζαν μέχρι πάνω και άδειαζαν άσπρο πάτο. Το ποτό φλόγιζε τα κεφάλια ενώ πίσω από τους θάμνους ο έρωτας έκλεβε καρδιές. Τραγούδι, χορός και ξεφάντωμα μέχρι τελικής πτώσεως. Το hit του 1935 «Παπαρούνα ζηλευτή» του Αττίκ έπαιζε παντού, όπως και το κλασικό, «Μπάρμπα Γιάννη κανατά» και άλλα αθηναϊκά. Ο Σύλλογος «Κομνηνοί» της Νέας Κρώμνης ─πιο κλειστό κλαμπ─ γιόρταζε με ποντιακούς χορούς τη δική του Πρωτομαγιά. Για τους πρόσφυγες η εκδρομή ήταν μια ευκαιρία να βρεθούν είτε όλοι μαζί οι συγγενείς που πιθανόν να ζούσαν σε διαφορετικές συνοικίες ή οι συγχωριανοί, και έτσι να ανανεωθούν οι μεταξύ τους δεσμοί και η μνήμη της τοπικής καταγωγής. Όσοι Δραμινοί δεν είχαν καταφέρει να εκδράμουν αρκούνταν για έναν καφέ στο εξοχικό κέντρο Διεθνές, στο ρομαντικό Νησάκι, στην περιοχή της Κηφισιάς ή και σε καφενεία πέριξ των στρατώνων, ενώ άλλοι έπαιρναν τον δρόμο του Σταθμού για μια απογευματινή βόλτα μέχρι τη Λατσίστα.
Πρωτομαγιά 1926. Από μαγιάτικη εξόρμηση συγγενών προσφύγων πρώτης και δεύτερης γενιάς. Πίσω διακρίνεται ένα προσκοπάκι και ένα κάρο μεταφοράς εκδρομέων. Το βρέφος στο κέντρο είναι η Μερόπη Φωτιάδου, με γονείς Ανατολικοθρακιώτες ─ απεβίωσε πρόσφατα σε βαθύ γήρας. Η πρακτική των εκδρομών, ως λαϊκή διασκέδαση και ως τελετουργία σύσφιξης συγγενικών δεσμών, πέρασε από γενιά σε γενιά, όπως αφηγούνται απόγονοι της τρίτης γενιάς.
(Αρχείο Νίνας Λιάκου)
Ξεχώριζε η μαγιάτικη διασκέδαση της δραμινής ελίτ. Εκείνη που διοργάνωνε ο Όμιλος Εκδρομέων Δράμας που ιδρύθηκε το 1930 (υπό τη διοίκηση των Αχιλλέα Βαγενά και Θεόφιλου Αθανασιάδη). Κάποιες επιφανείς οικογένειες (μεταξύ των οποίων οι οικογένειες Αναγνώστου, Μπούμπουρα, Στυλίδη, Στολίγκα, Σιδερά, Κων. Κάζη, Τσαούση, Παρασκευόπουλου, Κίννια κ.ά.) μπορούσαν να προμηθευτούν δελτίο συμμετοχής για τις καλά οργανωμένες, και εκτός Δράμας, εκδρομές του Ομίλου. Ένας αστικός όμιλος που ενίσχυε τη φυσιολατρία και τη συντροφικότητα των μελών του και όσων συμμετείχαν στις εκδρομές, δημιουργώντας μια διακριτή κοινωνική παρουσία στην πόλη.
(Από το περιοδικό δίοδος 66100, τχ. 25, σ. 192)
Στον εορτασμό της Πρωτομαγιάς χαρτογραφείται ο πολυδιάστατος κόσμος (γηγενείς, πρόσφυγες, Εβραίοι) καθώς και η σαφής ταξική διαστρωμάτωση (λαϊκά, μεσαία, εργατικά, μικροαστικά και ανώτερα στρώματα) της μεσοπολεμικής κοινωνίας, η οποία, πέρα από τις αντιθέσεις και τον διακριτό τρόπο ζωής, είχε αναπτύξει κάποια συμβιωτικά ήθη. Πάντως πλούσιοι και φτωχοί ήταν ανοιχτοί σε νεωτερισμούς και σε δυτικά πρότυπα ζωής. Και παρά τις σοβαρές βιοτικές δυσκολίες, οι λαϊκές τάξεις έβρισκαν αφορμές διασκέδασης ξοδεύοντας περισσότερα απ’ όσα μπορούσαν.
Πρωτομαγιά του 1936. Εργάτες, μέλη επαγγελματικών σωματείων και υπάλληλοι συγκεντρωμένοι στο εξοχικό κέντρο «Ζύρνοβο» γιόρτασαν λιγότερο ανέμελα. Εκφωνήθηκαν λόγοι για την οικτρή κατάσταση των εργατών, συντάχτηκε τηλεγράφημα που χαιρέτιζε τον αγώνα των απεργών καπνεργατών της Θεσσαλονίκης και άλλων πόλεων και εγκρίθηκε ψήφισμα προς τον Βασιλιά και την Κυβέρνηση με οικονομικά και εργασιακά αιτήματα (8ωρη εργασία, εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας και των διεθνών συμβάσεων, αποπεράτωση και λειτουργία του σανατορίου του Γρανίτη κ.ά.). Τις ημέρες εκείνες 4.500 καπνεργάτες της Δράμας συμμετείχαν στην πανελλαδική καπνεργατική απεργία, που εξελίχθηκε σε γενική απεργία και κατέληξε στα αιματηρά γεγονότα της Θεσσαλονίκης (8-9 Μαΐου, απεργοί σκοτώθηκαν από δυνάμεις της Χωροφυλακής). Ο Μάιος του ’36 ήταν η απαρχή για την κατάλυση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και την επιβολή της δικτατορίας του Ι. Μεταξά.
- 1.Δήλωση που αποδίδεται στον ηθοποιό Χριστόφορο Νέζερ. Ευρισκόμενος στη Δράμα για την παράσταση «Ο κατά φαντασίαν ασθενής» του Μολιέρου, επισκέφτηκε εποχούμενος με δημοσιογράφους πρωτομαγιάτικα γιορτάσια πέριξ της Δράμας (Νίκος Ακρίτας, «Δραμηνή Πρωτομαγιά», Θάρρος, 3 Μαΐου 1934).
