Δεύτερο Μέρος

Δημήτρης Ι. Σφακιανάκης

Οι Δραμινοί στη δίνη του Κινήματος

Στον επαναστατικό πυρετό είχαν παρασυρθεί τόσο οι κινηματίες στρατιωτικοί όσο και ο λαός, σε όλες τις πόλεις και τα χωριά της Ανατολικής Μακεδονίας. Κι όπως συμβαίνει συνήθως σε εμφυλιοπολεμικές αντιπαραθέσεις, η τρομοκρατία των ισχυροτέρων έχει τον πρώτο λόγο. Έχοντας πλέον οργανώσει τον μηχανισμό καταστολής, στρατός και χωροφυλακή πραγματοποιούσαν συλλήψεις αντιφρονούντων με την κατηγορία ότι «κατεφέροντο κατά της Επαναστάσεως» και «προέτρεπον τους πολίτες να μη καταταγούν εις το στρατόν». Ο νομάρχης Τ. Χριστόπουλος και ο πρώην δήμαρχος Γρ.Παζιώνης που παρέμεναν αποκλεισμένοι στα γραφεία της νομαρχίας μετήχθηκαν στο Διδυμότειχο. Τα Διδακτήρια της θρακικής κωμόπολης χρησίμευσαν ως στρατόπεδο συγκεντρώσεως όλων των επιφανών αντιφρονούντων της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.

Η προσέλευση των εθελοντών για στράτευση συνεχιζόταν. Αναφέρεται ότι δημιουργήθηκαν 5 τάγματα εθελοντών τα οποία κατευθύνθηκαν θριαμβευτικά στον Σιδηροδρομικό Σταθμό με προορισμό το μέτωπο του Στρυμόνα. Μάλιστα το 5ο Τάγμα εθελοντών από τη Δράμα σχηματίστηκε καθαρά από «οπλαρχηγούς και άνδρας δράσαντες εις τα αντάρτικα σώματα του Πόντου και της Μικρασίας»^[1]. Μεγάλη ήταν η προσέλευση Ποντίων από το Παγονέρι, το Οχυρό, το Κατάφυτο, το Βαθύτοπο. Σ’ αυτούς προστέθηκαν εθελοντές από το Μπόροβο, με επικεφαλής των Αντώνη Μελετόπουλο (Αντών Τσαούς)^[2]. Είναι χαρακτηριστικό ότι η συντριπτική πλειονότητα των εθελοντών ήταν προσφυγικής καταγωγής.

Στη Δράμα, στρατιωτικοί και πολίτες παρέμεναν αποκλεισμένοι στον μικρόκοσμο μιας πραγματικότητας, που κατασκεύαζε ο φιλοβενιζελικός τοπικός Τύπος (με προεξάρχον το «Θάρρος») και οι προπαγανδιστικές ανακοινώσεις της Μεραρχίας Δράμας και του Δ΄ Σώματος, αποσιωπώντας ότι το Κίνημα πνέει τα λοίσθια. Μια βδομάδα μετά το ξέσπασμα του Κινήματος οι περιορισμένοι επαναστατικοί θύλακες στον στόλο και στα νησιά έχουν αποδυναμωθεί αισθητά και παρέμενε το στατικό μέτωπο του Στρυμόνα που ετοιμαζόταν να διασπάσει ο καλύτερα εξοπλισμένος κυβερνητικός στρατός με ηγέτη τον αποφασιστικό Τσαλδάρη.

Αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση

Οι αυταπάτες για επικείμενη νίκη κονιορτοποιήθηκαν οδυνηρά το μεσημέρι του Σαββάτου, 9 της Μαρτίου 1935. Νοτιοανατολικά της πόλης εμφανίστηκε εχθρικό αεροπλάνο που εφόρμησε στον προσφυγικό συνοικισμό των Αμπελοκήπων. «Ήρχισε να εξαπολύει βόμβας μετά μεγάλης μανίας». Πρώτη φορά στην ιστορία της η πόλη δεχόταν αεροπορική επίθεση με καταιγισμό βομβών. Θα πρέπει να ήταν μια σοκαριστική εμπειρία για τους κατοίκους της πόλης, που έβλεπαν για πρώτη φορά στη ζωή τους ένα «όρνεον του ουρανού» να εφορμά εναντίον τους σε χαμηλο ύψος με τρομακτική ταχύτητα, εξαπολύοντας βόμβες που έσκαγαν με εκκωφαντικό πάταγο σκορπώντας τον θάνατο. Ο πανικός ήταν τόσο μεγάλος, ώστε έτρεχαν αλαφιασμένοι στα χωράφια να σωθούν μένοντας έτσι περισσότερο εκτεθειμένοι στα πυρά του αεροπλάνου. Σκοτώθηκε ο αρτοποιός Αχιλλέας Σωτηρίου και τραυματίστηκαν μερικά γυναικόπαιδα. Στη συνέχεια το αεροπλάνο στράφηκε βόρεια, εστιάζοντας στα επαναστατημένα στρατόπεδα. «Εκεί με αληθινήν μανίαν ήρθε να σπείρη τας δολοφονικάς του βόμβας … αλλά τα πολυβόλα άρχισαν να του απαντούν. Με δαιμονιώδη κρότο έσκαγαν αφενός τα βλήματα του αεροπλάνου ενώ αφετέρου εξετυλίσσοντο των πολύβόλων αι κορδέλαι. Οι επαναστάται στρατιώται περίτρομοι εχύνοντο μέσα εις τους σταύλους των στρατώνων… Τα πολυβόλα προσπαθούσαν να πετύχουν τον τρομερόν πιλότον που δεν εδίσταζεν να κατεβαίνει έως τα 50 μέτρα, ενώ αι βόμβαι του ετσάκιζαν κυριολεκτικώς τους στασιαστάς που εκρύπτοντο εις τους στρατώνας»^[3].Το αεροπλάνο στράφηκε στη συνέχεια στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο, στο Ορφανοτροφείο και έριξε την τελευταία βόμβα του στο προαύλιο του μητροπολιτικού ναού. Με εξαίρεση τον συνοικισμό των Αμπελοκήπων και τα στρατόπεδα, στους άλλους στόχους οι βόμβες ήταν μετρημένες επιφέροντας σχετικά περιορισμένες ανθρώπινες και υλικές απώλειες. Ωστόσο η ψυχολογική επίδραση ήταν καταλυτική. Εκτός από τις βόμβες έριξε και προκηρύξεις και εφημερίδες, που αφύπνισαν τους πανικοβλημένους Δραμινούς από τις αυταπάτες ότι η «Επανάστασις» θριαμβεύει και όλα εξελίσσονται επιτυχώς. Διαπίστωσαν, λαός και στρατιωτικοί, ότι ήταν ευάλωτοι σε ένα όπλο που διέθετε ο αντίπαλος, παρέχοντάς του ακατανίκητη υπεροπλία^[4].

Το αεροπλάνο εμφανίστηκε και πάλι την επόμενη μέρα. Από το εργοστάσιο ηλεκτρισμού των Μεζιάν-Αμπατζή ήχησε εκκωφαντικά ο συναγερμός, με την ατμοσυρίκτρα, την «ντούρα» όπως την αποκαλούσαν. Ο πανικός όμως δεν είχε συνέχεια. Το αεροπλάνο έκανε πτήση πάνω από την πόλη αλλά δεν βομβάρδισε. Στο Σύνταγμα είχε ήδη υψωθεί λευκή σημαία − η επισφράγιση του τέλους. Παράλληλα, κατέφθαναν και οι ηττημένοι από το μέτωπο του Στρυμόνα. Μπρος στην υπεροπλία και αποφασιστικότητα των κυβερνητικών στρατευμάτων εγκατέλειψαν κάθε αντίσταση και υποχώρησαν άτακτα στις Σέρρες. Πολλοί οπλίτες απέρριπταν τον οπλισμό τους, ενώ αξιωματικοί εγκατέλειπαν τις Σέρρες. Η πόλη καταλήφθηκε από το ιππικό του κυβερνητικού στρατού, στο οποίο παραδόθηκαν εκατοντάδες υπαξιωματικοί και οπλίτες και δεκάδες αξιωματικοί. Το ίδιο έγινε στη συνέχεια και στη Δράμα. Τη Δευτέρα 11 Μαρτίου άρχισε η αντίστροφη μέτρηση. Στο Αεροδρόμιο, στον Αρκαδικό, προσγειώθηκαν κυβερνητικά αεροπλάνα περιμένοντας από την Καβάλα τον νικητή στρατηγό Κονδύλη, που έφτασε επευφημούμενος, για να επιστρέψει τροπαιούχος στην Αθήνα^[5]. Την ίδια μέρα επανακάμπτουν στη Δράμα ο νομάρχης Χριστόπουλος, ο Παζιώνης και οι άλλοι που είχαν τεθεί σε κράτηση στο Διδυμότειχο από τους κινηματίες. Ο Χριστόπουλος αναλαμβάνει ξανά καθήκοντα νομάρχη αλλά και δημάρχου «συλληφθέντος του Δημάρχου Κισάγιζγλη» που ήταν φιλοβενιζελικών φρονημάτων. Ο κινηματίας στρατηγός Καμμένος διέφυγε. Εγκατέλειψε την Καβάλα και με δεκάδες άλλους αξιωματικούς πέρασε στην περιφέρεια των Σαπών απ’ όπου και κατέφυγε στη Βουλγαρία. Ως την Τετάρτη 13 /3 είχαν συλληφθεί 50 περίπου αξιωματικοί και 300 οπλίτες. Πολλοί κρύφτηκαν σε ιδιωτικές οικείες στην πόλη ή σε γειτονικά χωριά προσπαθώντας να διαασωθούν. Εφεξής πλέον στη μουδιασμένη Δράμα κυριαρχούν οι οπλισμένοι πολιτοφύλακες που επιδίδονται σε ανηλεές κυνηγητό των κινηματιών. «Χωρικοί πολιτοφύλακες καταδιώκουν ανά τους αγρούς στασιαστάς». Οι συλλαμβανόμενοι αξιωματικοί της 7ης μεραρχίας Δράμας καις 12ης μεραρχίας Ξάνθης, οι οποίοι είχαν στο μεταξύ μεταφερθεί στην πόλη σιδηροδρομικώς, κλείνονται φρουρούμενοι στο Ορφανοτροφείο Αρρένων, ενώ οι οπλίτες οδηγούνται στις φυλακές Δράμας. Ο νέος στρατιωτικός διοικητής εκδίδει προκήρυξη: Κινηματίες αξιωματικοί ή πολίτες θα διώκονται αμείλικτα. Αδιευκρίνιστη παραμένει η τύχη εθελοντών οπλαρχηγών. Σύμφωνα με την ειδησεογραφία της εφημερίδας «Το Φως», δεν κατέθεσαν τα όπλα αλλά κατέφυγαν στα βουνά, καταδιωκόμενοι από στρατιωτικό απόσπασμα^[6]. Οι συλληφθέντες αξιωματικοί ήδη ανακρίνονται και τους απαγγέλλονται κατηγορίες, δεδομένου ότι «τα στοιχεία εις βάρος των είναι λίαν επιβαρυντικά».

Μιλτιάδης Κοιμήσης: Μια απροσδόκητη παράπλευρη απώλεια

Από τους ηττημένους κινηματίες, στρατιωτικούς και πολίτες, δικάστηκαν 1130, όλοι από στρατοδικεία. Καταδικάστηκαν 60 σε θάνατο και αρκετοί σε ισόβια. Στους αξιωματικούς επιβλήθηκε, επιπλέον, απόταξη και καθαίρεση από τις τάξεις του στρατού. Εν τέλει οι εκτελέσεις περιορίστηκαν σε τρεις στρατιωτικούς, ένας από τους οποίους ήταν ο Μιλτιάδης Κοιμήσης.

Ο Μιλτιάδης Κοιμήσης ήταν η πιο λαοφιλής ίσως προσωπικότητα στη Δράμα του Μεσοπολέμου. Κατά τη θητεία του, ως διοικητής της 9ης Μεραρχίας Ανατ. Μακεδονίας, άφησε εξαιρετικά θετικό αποτύπωμα «πρωτοστατών εις κάθε ωραίαν και ωφέλιμον κίνησιν εν τη πόλει μας»^[7]. Υπήρξε ο ιθύνων νους και ο ακούραστος εργάτης που κινητοποίησε τον στρατό, τον δήμο και ιδιώτες για τη δημιουργία του σταδίου της Δόξας και τιμήθηκε με τον τίτλο του επίτιμου προέδρου του συλλόγου. “Ο Μ. Κοιμήσης δεν πρωτοστάτησε μόνο στην ολοκλήρωση του Σταδίου αλλά και στην ίδρυση του Ωδείου της Δράμας, της Νυκτερινής Σχολής, συνέδραμε συλλόγους και σωματεία, όπως τον Κυνηγετικό Σύλλογο, τους Προσκόπους κ.ά.”^[8]

Η εκτέλεση του Μιλτιάδη Κοιμήση ήταν από τις πιο θλιβερές παράπλευρες απώλειες του Κινήματος, δεδομένου ότι δεν συμμετείχε ενεργά. Αρχικά φιλοβασιλικός αξιωματικός, μεταπήδησε στους βενιζελικούς και υπήρξε μάρτυρας κατηγορίας στη Δίκη των Έξι. Η καταδίκη και εκτέλεσή του ήταν πράξη αντεκδίκησης των νικητών αντιβενιζελικών μετά την καταστολή του Κινήματος. Ο Κοιμήσης υπήρξε εξιλαστήριο θύμα για το άγος της εκτέλεσης των Έξι.

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στις συμπληγάδες του Κινήματος

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλης το 1935 ήταν νεαρός δικηγόρος στις Σέρρες . Όπως αφηγείται ο ίδιος.^[9] «Εις τας Σέρρας είχαν επικρατήσει οι κινηματίαι και με συνέλαβαν μαζί με άλλους πολιτικούς των αντιπάλους και μας ενέκλεισαν εις τας φυλακάς. Μετά τινας ημέρας το κίνημα κατέρρευσεν … Νύχτα κατευθύνθημεν μ’ έναν συνάδελφόν μου προς τον Στρυμόνα και αφού διαφύγαμε τους πυροβολισμούς που ερρίφθησαν εναντίον μας, συναντήσαμεν, εκείθεν του ποταμού, τας κυβερνητικάς δυνάμεις με επικεφαλής τον στρατηγόν Κονδύλην, ο οποίος από θαυμαστής του Βενιζέλου είχε μεταβληθή εις θανάσιμον εχθρόν του. Το κίνημα αυτό το οποίον είχεν πάρει την μορφήν του εμφυλίου πολέμου, άφησε, όπως και το επεισόδιον του 1928 [το βράδυ των εκλογών του 1928 οι βενιζελικοί της Πρώτης Σερρών αποπειράθηκαν να επιτεθούν στο σπίτι της οικογένειας Καραμανλή], βαθύτατα ίχνη εις την ψυχήν μου και επηρέασεν αργότερα και την πολιτικήν μου συμπεριφορά και τας τελευταίας αποφάσεις της σταδιοδρομίας μου». Τέσσερις μήνες μετά (Ιούνιος 1935), ο Κωνσταντίνος Καραμανλής κατέρχεται στις εκλογές ως υποψήφιος του Λαϊκού Κόμματος και εκλέγεται για πρώτη φορά βουλευτής στον Νομό Σερρών.

Ουαί τοις ηττημένοις

Η κατάρρευση του μετώπου στο Στρυμόνα και η πανικόβλητη επιστροφή των στασιαστών στη Δράμα, σε συνδυασμό με τον τρόμο που είχαν ενσπείρει οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί, συντέλεσε στην άνευ όρων παράδοση αξιωματικών και εθελοντών οπλιτών και πολιτών. Οι νικητές, στρατιωτικοί και πολίτες που ενεργούσαν πια ως αυτόκλητοι πολιτοφύλακες αφόπλισαν τους ηττημένους και, όπως ήταν αναμενόμενο, εκδήλωσαν όλο το συσσωρευμένο εκδικητικό μένος τους: Εκτός από τα όπλα, τους αφαιρούσαν και τον στρατιωτικό ρουχισμό και τους άφηναν ημίγυμνους: «αφέθησαν ελεύθεροι αφού τους εφηρέθησαν τα ενδύματά των, υπό τους γιουχαϊσμούς του πλήθους»^[10]. Η σαδιστική αυτή αντεκδίκηση πρέπει να μην ήταν μεμονωμένο φαινόμενο. Εκδηλώθηκε πολυποίκιλα και μάλλον εκτεταμένα (θύματά της φαίνεται ότι ήταν και αρκετοί Πόντιοι οπλαρχηγοί που δεν κατάφεραν να διαφύγουν), όπως καταγράφεται από σχετικές ανταποκρίσεις και ρεπορτάζ και άλλων εφημερίδων^[11]. «Οι συλλαμβανόμενοι υφίστανται την δέουσαν διαπόμπευσιν. Συνήθως τους αφαιρούν τα στρατιωτικά των ενδύματα και τους οδηγούν γυμνούς υπό τας η ιαχάς και τους εμπτυσμούς όλου του πληθυσμού»^[12].

Θύμα της αντεκδίκησης υπήρξε και η φιλοβενιζελική εφημερίδα «Θάρρος». Η εφημερίδα είχε συνταχθεί από την πρώτη στιγμή εμφαντικά με το μέρος των κινηματιών. Προπαγάνδισε το Κίνημα με πύρινη ειδησεογραφία και υπερβάλλοντα φανατισμό. Το «Θάρρος» παρασυρμένο από την πόλωση εκείνων των ημερών εξαντλούσε τη μαχητικότητά του με επινοημένες πληροφορίες υπέρ των κινηματιών και βαρύτατους απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς κατά των κυβερνητικών αντιβενιζελικών. Γι’ αυτό υπέστη το αμείλικτο μένος τους. Εισέβαλαν στα γραφεία του κονιορτοποιώντας τα πάντα: Εκτυπωτικές μηχανές, μεταλλικά τυπογραφικά στοιχεία, αρχειακό υλικό κλπ. Έξω από τα γραφεία του λεηλατημένου «Θάρρους», επί της οδού Άρμεν παρέμεναν για μέρες τα ίχνη της βάρβαρης επιδρομής − εικόνα που διατηρήθηκε ανεξίτηλη στη μνήμη παλαιών Δραμινών. Ο διευθυντής Νίκος Καραθάνος, που είχε την ατυχία να συλληφθεί στα γραφεία, υπέστη των διαπόμπευση και τη βία τον εισβολέων^[13]. Ακολούθησε δεκάμηνη διακοπή της κυκλοφορίας του «Θάρρους», διακοπή που δεν οφειλόταν μόνο στο δυσμενές πολιτικό κλίμα αλλά και στην προσπάθεια ανασύνταξης της εφημερίδας από την καταστροφή που υπέστη.

(Η αναδημοσίευση, αναπαραγωγή και η εν γένει αξιοποίηση κειμένων, αποσπασμάτων τους ή φωτογραφιών αναρτημένων στην pylidramas.gr είναι ελεύθερη, με τον όρο ότι, για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, θα γίνεται αναφορά/παραπομπή στο σχετικό κείμενο.)

• 1.Θάρρος, 9-3-35
• 2.Θάρρος, 8-3-1935<
• 3.Ακρόπολις, 18-3-1935
• 4.Σφοδρότερα πλήγηκαν από αεροπορικό βομβαρδιασμό η Καβάλα και οι Σέρρες. Η Καβάλα είχε την ατυχία , ως παράχθια πόλη, να βομβαρδιστεί ανηλεώς και από πλοία του κυβερνητικού στόλου . Είναι χαρακτηριστικό ότι ο φανατικά αντιβενιζελικός πλοίαρχος Σακελλαρίου έριξε 383 βολές στο κέντρο της πόλης. . Βλ. Νικόλαος Εμμ. Παπαδάκης, Ελευθέριος Βενιζέλος,ο άνθρωπος, ο ηγέτης, σελ 1085
• 5.Το Φως, 14-3-1935 O Κ. Στολίγκας, δημοσιογράφος της Δράμας και ανταποκριτής εκείνες τις ταραγμένες μέρες της εφ. «Το Φως» παρατηρεί με νόημα που αποτυπώνει τη μεταστροφή της ατμόσφαιρας: «Τον κ. Κονδύλην συνώδευσαν μέχρι του Αεροδρομίου πλήθη λαού, αντιπροσωπεύετο δε και το ωραίον φύλον»…
• 6.Το Φως, 15-3-1935.
• 7.Θάρρος, 4-1-1927.
• 8.Βλ.Γεωργία Μπακάλη, «Οι απαρχές του ποδοσφαίρου στη Δράμα: Η «Δόξα», η «Ελπίς» και ο κόσμος τους», πρόσβαση https://xronikadramas.gr/oi-aparches-toy-podosfairoy-sti-drama-i-doxa-i-elpis-kai-o-kosmos-toys-3/
• 9.Σπύρος Βλαχόπουλος, «Ελ. Βενιζέλος – Κων. Καραμανλής, βίοι παράλληλοι;», «Η Καθημερινή», 2-8-2020, πρόσβαση https://www.kathimerini.gr/opinion/1090449/el-venizelos-kon-karamanlis-vioi-paralliloi/
• 10.Το Φως, 18-3-1935
• 11.Ελεύθερος άνθρωπος, 17-3-35
• 12.Η Βραδυνή, 15-3-35
• 13.Ακρόπολις, 20-3-35