Πρώτο Μέρος

Δημήτρης Ι. Σφακιανάκης

Το πολιτικό κλίμα της εποχής

Την πρώτη Μαρτίου 1935 εκδηλώνεται στην Αθήνα συνωμοτικό Κίνημα βενιζελικών αξιωματικών με στόχο την κατάλυση της αντιβενιζελικής κυβέρνησης του Παναγιώτη Τσαλδάρη. Δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Το Κίνημα είχε σχεδόν προαναγγελθεί και δεν ήταν φαινόμενο καινοφανές. Ήδη από τη δεκαετία του 1920 είχαν εκδηλωθεί αρκετές ακόμη συνωμοτικές στρατιωτικές απόπειρες κατάληψης της εξουσίας. Ήταν η εποχή όπου ο στρατός εμπλεκόταν άμεσα στην κομματική διαπάλη: διεκδικούσε την πολιτική εξουσία, στήριζε ή, ανάλογα , υπονόμευε κυβερνήσεις, οξύνοντας την πολιτική κακοδαιμονία της χώρας.

Το 1935 ο Βενιζέλος είναι στην αντιπολίτευση και η κυβέρνηση Τσαλδάρη, στελεχωμένη από αντιβενζελικά και φιλομοναρχικά στελέχη προχωρά σε εκκαθαρίσεις στο στράτευμα περιθωριοποιώντας βενιζελικούς αξιωματικούς. Το πολιτικό κλίμα είχε ήδη επιβαρυνθεί επικίνδυνα από τη θρασύτατη απόπειρα δολοφονίας κατά του Βενιζέλου το 1933. Την είχε οργανώσει ο διοικητής Ασφάλειας Ι. Πολυχρονόπουλος, φανατικά αντιβενιζελικός^[1]. Ωστόσο η δίκη των ενόχων καρκινοβατούσε, ο Τύπος όξυνε την αντιπαράθεση με εμπρηστικά άρθρα και στην κυβέρνηση Τσαλδάρη καταλάμβανε θέση αντιπροέδρου ο φιλομοναρχικός και κατ΄εξοχήν αντιβενιζελικός πολιτικός Ι. Μεταξάς. Η τελευταία αυτή εξέλιξη έδωσε το έναυσμα για την κινητοποίηση βενιζελικών αξιωματικών. Παρά το ότι συνέκλιναν στον βενιζελισμό, δεν είχαν σαφή ιδεολογική ταυτότητα. «Άλλοι από τους κινηματίες πίστευαν ότι κινδυνεύει η αβασίλευτη δημοκρατία, άλλοι υπερασπίζονταν προσωπικά συμφέροντα, άλλοι απέβλεπαν σε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και άλλοι επιδίωκαν την εγκαθίδρυση “προσωρινής” δικτατορίας, για να “απαλλαγεί” η χώρα από το “μίασμα“ του πολιτικού κόσμου»^[2].

Το Κίνημα εκδηλώθηκε την 1η Μαρτίου 1935. Οι κινηματίες αξιωματικοί κατάφεραν να αποσπάσουν πραξικοπηματικά μέρος του στόλου και να θέσουν υπό τον έλεγχό τους την Κρήτη και τα μεγάλα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Η χώρα απειλήθηκε με εκτεταμένο εμφύλιο, που αποσοβήθηκε και μόνο από το γεγονός ότι το Κίνημα, κακοσχεδιασμένο και ασυντόνιστο, δεν κατάφερε να επεκταθεί γεωγραφικά και να αναπτύξει αξιοσημείωτη δυναμική αντιπαράθεσης^[3]. Στην Παλαιά Ελλάδα οι κινηματίες δεν είχαν καμιά αξιοσημείωτη επιτυχία. Κάποιοι θύλακες εξέγερσης σε στρατιωτικές μονάδες της Αττικής κατεστάλησαν σχεδόν αμέσως. Στην Ανατολική Μακεδονία ωστόσο το κίνημα αγκαλιάστηκε με ενθουσιασμό.

Η Δράμα στη δίνη του Κινήματος

Η Δράμα, τόσο η πόλη όσο και η περιφέρειά της, κατοικούνταν σχεδόν κατά τα δύο τρίτα από προσφυγικό πληθυσμό. Το προσφυγικό στοιχείο ήδη από τις εκλογές του 1923 ήταν σταθερά προσανατολισμένο στη βενιζελική παράταξη. Για τους πρόσφυγες ο Βενιζέλος παρέμενε ένας θρυλικός, χαρισματικός ηγέτης, παρά την αναπόφευκτη φθορά που είχε υποστεί στην κυβερνητική θητεία του ( 1928-1932). Ο προσφυγικός κόσμος, όχι μόνο στη Δράμα, έτρεφε εχθρικά αισθήματα απέναντι στους φιλομοναρχικούς, στους οποίους χρέωνε την περιπέτεια του ξεριζωμού και το τραύμα της απόρριψης που βίωσε, τα πρώτα χρόνια προπάντων, στη νέα πατρίδα. Στις εκλογές που είχαν προηγηθεί, το 1933, τα αντιμοναρχικά πολιτικά κόμματα στη Δράμα είχαν συγκεντρώσει περισσότερο από τα δύο τρίτα των ψήφων. Το Κίνημα των βενιζελικών αξιωματικών, τον Μάρτιο του 1935, που τέθηκε υπό την αιγίδα του Βενιζέλου με σύνθημα τη διάσωση της δημοκρατίας ενάντια στον μοναρχισμό, ήταν φυσικό να βρει ανταπόκριση στον πληθυσμό της Δράμας.

Ο δημοκρατικός άνεμος (πάντα με την έννοια του αντιμοναρχισμού και του φιλοβενιζελισμού) που έπνεε στη Δράμα ενισχυόταν από τη δυναμική και δραστήρια Δημοκρατική Νεολαία με τα παραρτήματα της σε πολλά χωριά, και την εφημερίδα «Θάρρος» που έδινε τον κυρίαρχο τόνο ανάμεσα στις εφημερίδες της πόλης.

Δυο μέρες μετά το ξέσπασμα του κινήματος σε πλοία του στόλου και σε στρατόπεδα της Αθήνας, την Κυριακή 3 Μαρτίου 1935 κινητοποιείται και η Ανατολική Μακεδονία. Αρχικά συντάσσεται με το μέρος των στασιαστών η Μεραρχία Σερρών, η οποία ενημερώνει την 7η Μεραρχία Δράμας. Παράλληλα ο διοικητής της Μεραρχίας Δράμας Γαρδίκης λαμβάνει τηλεφωνικώς διαταγή, από τον διοικητή του Δ΄ Σώματος Στρατού στρατηγό Δ. Καμμένο^[4] που έχει προσχωρήσει στο κίνημα, να καταλάβει τις δημόσιες αρχές στην πόλη και να αναλάβει υπό τον έλεγχο του την τοπική εξουσία. Η προσχώρηση του Δ’ Σώματος στο Κίνημα έθετε αυτομάτως όλη την περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης σε επαναστατικό αναβρασμό^[5]. Η πλειονότητα των αξιωματικών της Μεραρχίας προσχώρησε στο Κίνημα, σε αντίθεση με τον Γαρδίκη που αποστασιοποιήθηκε. Την ηγεσία της Μεραρχίας ανέλαβε ο φιλοβενιζελικός αντισυνταγματάρχης Γαγάρας, ενώ ο Γαρδίκης κρατήθηκε υπό φρούρηση. Οι αξιωματικοί που προσχώρησαν στο κίνημα έθεσαν τις μονάδες τους σε επιφυλακή, κατέλυσαν τις αρχές και οργάνωσαν στρατιωτικές περιπόλους για τον έλεγχο της τάξης μέσα στην πόλη. Παράλληλα και η χωροφυλακή «εξεδήλωσεν συμμετοχήν εις την Επανάστασιν”. Ο Γαγάρας έχοντας πλέον συγκεντρώσει όλες τις εξουσίες, απευθύνεται με προκήρυξή του (3-3-1935) στον πληθυσμό της πόλης και της περιφέρειας:

«…Ποιούντες έκκλησιν εις τον Πατριωτισμόν και τα αισθήματα του Δημοκρατικού λαού καλούμεν τούτον όπως συναγωνισθή υπέρ των δημοκρατικών θεσμών.

Εθνικός Στόλος μετά Λαού Κρήτης και αι περιοχαί Καβάλας-Κομοτινής- Σερρών ηνωμέναι είναι έτοιμοι να αγωνισθώσι προς ανάκτησιν της Ελευθερίας.

Αξιωματικοί, Υπαξ/κοί, Στρατιώται Μεραρχίας βέβαιοι ότι θα τύχωσι υποστηρίξεως απάντων Δημοκρατικών Στοιχείων της Περιοχής Δράμας απευθύνουσι εγκάρδιον χαιρετισμόν και αναφωνούσι: «Ζήτω η Δημοκρατία»^[6].

Αξιωματικοί και οπλίτες που δεν συντάσσονται με το Κίνημα συλλαμβάνονται «ίνα μη φέρουν ανωμαλίας”. Συλλήφθηκαν επίσης ο νομάρχης Τ. Χριστόπουλος, ο πρώην δήμαρχος Γρ. Παζιώνης και άλλοι επιφανείς αντιβενιζελικοί. Στον επαναστατικό τόνο πλειοδότησε η Φιλελεύθερη Δημοκρατική Νεολαία. Τα μέλη της, αριθμούσαν πέντε χιλιάδες περίπου, δημοσιεύουν και διαμοιράζουν στον κόσμο ενθουσιώδεις προκηρύξεις, ενώ σπεύδουν να εγγραφούν για εθελοντική κατάταξη στον στρατό των στασιαστών^[7]. Η προκήρυξη του σωματάρχη διοικητή, στρατηγού Δημητρίου Καμμένου εξήψε τον επαναστατικό ενθουσιασμό. Το κυρίαρχο σύνθημα που διακινούνταν ήταν ο αγώνας για τη σωτηρία του δημοκρατικού πολιτεύματος και την αποσόβηση φιλομοναρχικής δικτατορίας, αγώνας που προβαλλόταν ως υπέρτατο πατριωτικό χρέος. Η πόλη δονείται από πορείες παραληρούντων από αγωνιστικό ενθουσιασμό νεαρών της Δημοκρατικής Νεολαίας, από περιπολίες εφέδρων στρατιωτών, ενώ «τα αυτοκίνητα διέρχονται θορυβωδώς τους κεντρικούς δρόμους της πόλης, ζητωκραυγάζοντα υπέρ της Δημοκρατίας, του Βενιζέλου, του Πλαστήρα…ένα απέραντον δημοκρατικόν παραλήρημα κυριαρχεί εις όλους»^[8]. Το Γραφείο Στρατολογίας και τα στρατόπεδα δέχονταν καθημερινά εκατοντάδες εφέδρους εθελοντές. Καταγράφονταν, έπαιρναν τον στρατιωτικό ρουχισμό τους και εντάσσονταν στα υπό διαμόρφωση τάγματα εφέδρων εθελοντών. «Ο ενθουσιασμός των προσερχομένων προς κατάταξη είναι απερίγραπτος και ανώτερος πάσης περιγραφής»^[9]. Η είδηση ότι ο Βενιζέλος ηγούνταν του Κινήματος (“ Την πολιτικήν ηγεσίαν ανέλαβεν ο Μέγας Γέρων κατευθύνων σθεναρώς την κίνησιν»^[10]) ενίσχυσε το φρόνημα των επαναστατών και στερέωνε την πίστη ότι η τελική νίκη ήταν θέμα ημερών. Σε κάποιες περιπτώσεις πρόεδροι και γραμματείς κοινοτήτων της περιφέρειας της Δράμας θέλησαν να εμποδίσουν την προσχώρηση εθελοντών στο Κίνημα. Προσέκρουσαν στην αποφασιστική αντίδραση των κατοίκων, που τους απέλυσαν («κατελύθησαν υπό του λαού»).

Η ίδια ατμόσφαιρα «ιερού ενθουσιασμού» κυριαρχούσε και στις άλλες περιοχές της Ανατολικής Μακεδονίας όπου και εκεί είχαν καταλυθεί οι Αρχές και ανέλαβαν την εξουσία οι κινηματίες. Οι στρατιωτικοί με τους αντιμοναρχικούς πολιτευτές κυριαρχούν ασκώντας, επαναστατικώ δικαίω, τρομοκρατία στη μειονότητα των αντιπάλων, πολλοί από τους οποίους βρίσκονται είτε στις φυλακές Δράμας είτε καθηλώθηκαν σε κατ’ οίκον περιορισμό, περίτρομοι για την τύχη τους.

Ο διοικητής του Δ΄ Σώματος στρατηγός Δ. Καμμένος εκδίδει διαταγή «Εν ονόματι στης Επαναστάσεως αποφασίζομεν και διατάσσομεν…». Καλούσε υπό τα όπλα έφεδρους αξιωματικούς και οπλίτες παλαιότερων κλάσεων, εμπλέκοντας έτσι στην ένοπλη επαναστατική κινητοποίηση μεγάλο μέρος του τοπικού πληθυσμού. Όσοι πύκνωναν τις τάξεις του επαναστατημένου στρατού προορίζονταν να μεταφερθούν στο κρίσιμο μέτωπο του Στρυμόνα. Εκεί είχε περιοριστεί πλέον, μια εβδομάδα μετά την έκρηξη του Κινήματος, η χερσαία αντιπαράθεση μεταξύ των αντιπάλων. Ο στρατηγός Καμμένος −στρατιωτικός χωρίς ισχυρό αίσθημα πρωτοβουλίας− δίστασε να προχωρήσει πέραν του Στρυμόνα για να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη, καθηλώνοντας τα επαναστατημένα στρατιωτικά τμήματα του Δ΄ Σώματος στην ανατολική όχθη του ποταμού. Απέναντι, στη δυτική όχθη είχαν προωθηθεί τα κυβερνητικά στρατεύματα υπό την ηγεσία του Κονδύλη. Έφοδοι και αψιμαχίες με χρήση πυροβολικού, με τους πρώτους νεκρούς και τα τραυματίες κυρίως από την πλευρά των επαναστατών, έπληξαν τον ενθουσιασμό και την αισιοδοξία τους ότι θα προήλαυναν αμαχητί για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης.

Την τέταρτη μέρα από το ξέσπασμα του κινήματος ο μέραρχος Γαγάρας συνέστησε έκτακτο επαναστατικό δικαστήριο υπό την προεδρία του συνταγματάρχη Πηλιούνη στο οποίο παραπέμπονταν όσοι συλλαμβάνονταν με την κατηγορία ότι διαδίδουν “ανησυχαστικάς ειδήσεις” ή διατύπωναν απόψεις κατά του Κινήματος.

Στις 6 Μαρτίου συγκροτήθηκε επιτροπή για την καταγραφή και επίταξη όλων των μεταφορικών μέσων μεταφοράς ακόμη και των υποζυγίων. Με άλλη διαταγή οι κάτοχοι ραδιοφώνων υποχρεώνονταν να τα παραδώσουν “επί αποδείξει” στη διοίκηση χωροφυλακής Δράμας ^[11].Έτσι αποκλείστηκε και η ενημερωση, για ό,τι συνέβαινε πέραν της Δράμας, και οι Δραμινοί αγνοούσαν ότι είχε ήδη κατασταλεί το Κίνημα στην Παλαιά Ελλάδα.

(Η αναδημοσίευση, αναπαραγωγή και η εν γένει αξιοποίηση κειμένων, αποσπασμάτων τους ή φωτογραφιών αναρτημένων στην pylidramas.gr είναι ελεύθερη, με τον όρο ότι, για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, θα γίνεται αναφορά/παραπομπή στο σχετικό κείμενο.)

• 1.Ήταν μια δολοφονική απόπειρα κινηματογραφικού τύπου. Οι δράστες με αρχηγό τον λήσταρχο Καραθανάση καταδίωξαν σε μια διαδρομή 5 χιλιομέτρων το αυτοκίνητο στο οποίο επέβαινε ο Βενιζέλος με τη σύζυγό του γαζώνοντάς το με σφαίρες. Η βιαιότητα της απόπειρας συντάραξε τον Βενιζέλο και του εμπέδωσε την ιδέα ότι συγκρούεται με αδίστακτους αντιπάλους τους οποίους πρέπει να αντιμετωπίσει με αποφασιστικότητα. «Αισθανόταν ότι βρισκόταν σε κίνδυνο και γι’ αυτό προμηθεύτηκε πιστόλια», πληροφορία ενδεικτική του ψυχολογικού κλίματος πριν την έκρηξη του Κινήματος. Βλ. Νικόλαος Εμμ. Παπαδάκης,Ελευθέριος Βενιζέλος,ο άνθρωπος, ο ηγέτης, τόμ. Β΄, σελ 1071, Αθήνα 2017.
• 2.Γιώργος Αναστασιάδης, Πολιτική και συνταγματική ιστορία της Ελλάδας 1821-1941, Θεσ/κη 2001, σελ. 215.
• 3.Γ. Θ Μαυρογορδάτος, «Ο παρ’ ολίγον εμφύλιος πόλεμος»,, Ιστορικά, «Ελευθεροτυπία», 2-3-2000.
• 4.Ο στρατηγός Καμμένος ήταν παππούς το Πάνου Καμμένου, προέδρου του κόμματος «Ανεξάρτητοι Έλληνες»
• 5.Το Δ’ σώμα στρατού είχε στην περιοχή ευθύνης του την VI Μεραρχία Σερρών, την VII Μεραρχία Δράμας και την XII Μεραρχία Ροδόπης – Έβρου.
• 6.Θάρρος, 4-3-1935.
• 7.Η οργάνωση Φιλελεύθερη Δημοκρατική Νεολαία διέθετε δεκάδες παραρτήματα και σε χωριά της Δράμας, με δραστήριους νεολαίους.
• 8.Θάρρος, 4-3-35
• 9.Θάρρος, 4-3-35
• 10.Θάρρος, 4-3-1935
• 11.Θάρρος, 7-3-1935