Αχιλλέας Βαγενάς (1906-1991): Ένας αναγεννησιακός άνθρωπος
Γεωργία Μπακάλη
Δεκαετία του ’20: Η Δράμα ζει τη δική της πολιτιστική άνοιξη. Τέτοια που καμιά βορειοελλαδική πόλη δεν έζησε, χάρη σε έναν πυρήνα νεαρών με ενδιαφέρον για τα γράμματα, την τέχνη και τον πολιτισμό. Την αυλαία της πνευματικής κίνησης άνοιξε στις αρχές του 1922 ο Κώστας Δρακόπουλος[1](μέλος του Φιλόμουσου μαθητικού ομίλου «Αναγέννησις») με την έκδοση του βραχύβιου λογοτεχνικού περιοδικού Φίλιπποι. Οι ίδιοι μαθητές το 1924 ίδρυσαν στο Γυμνάσιο τη «Φιλολογική Συντροφιά Νέων της Δράμας» (πρόεδρος ο Δρακόπουλος), μια αξιόλογη κίνηση, περίφημη για τις διαλέξεις της, όπως εκείνη που έδωσε για τα εκατόχρονα του ποιητή λόρδου Βύρωνα ο προσφυγικής καταγωγής ποιητής και καθηγητής γαλλικών στο Γυμνάσιο Γιώργος Φιλανθίδης. Μέσα στη δυναμική του κοινωνικού μετασχηματισμού της εξελληνισμένης πόλης και της οικονομικής της άνθησης, ιδρύθηκε το 1925 η «Μορφωτική Συντροφιά Νέων Δράμας “Προμηθεύς”» (από γόνους αστικών οικογενειών της πόλης Δρακόπουλο, Θάνο Αναγνώστου, Αχιλλέα Βαγενά, Τώνη Κόκκινο, Ξενοφώντα Μπινόπουλο κ.ά.). Εκτός από την πλούσια δράση της (διαλέξεις, νυχτερινές σχολές ξένων γλωσσών και δραματική σχολή), η Συντροφιά εξέδωσε το 1926 το ιστορικό, λογοτεχνικό περιοδικό Νέοι Ρυθμοί με διευθυντή τον Δρακόπουλο. Το περιοδικό κυκλοφόρησε μέχρι το 1929, τυπωνόταν στη Δράμα και είχε συνδρομητές σε διάφορες πόλεις. Με κείμενα γραμμένα στη δημοτική γλώσσα και με ξένες συνεργασίες φιλοδοξούσε να προσφέρει κάτι «το νέο και το μοντέρνο»[2]. Παρότι το περιοδικό φυτοζωούσε «γιατί δεν έτυχε καμμιάς απόλυτα υποστήριξης και προσοχής»[3], οι Νέοι Ρυθμοί έθεσαν πολιτιστικά την επαρχιακή Δράμα στη νεωτερική εποχή και την έφεραν σε επικοινωνία με τα λογοτεχνικά ρεύματα της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που συνομιλούσε με την ευρωπαϊκή διανόηση, ιδίως τη γαλλόφωνη, αυτός που συνέδεε το περιοδικό με ξένους συγγραφείς, ─ή την επαρχιακή Δράμα με κέντρα λογιοσύνης του εξωτερικού (Βέλγιο, Παρίσι)─ ήταν ο Αχιλλέας Βαγενάς. Οικονομολόγος, μεταφραστής (των Fr. Bacon, Spinoza, P. Lafargue, G. Marcel και Th. Hobbes), λογοτέχνης, κριτικός, στενός συνεργάτης των βραχύβιων Νέων Ρυθμών (1926-1929) και άλλων εντύπων της Δράμας, συνδρομητής ξένων περιοδικών, ενημερωμένος λόγιος των λογοτεχνικών εξελίξεων στον ελληνικό και ευρωπαϊκό χώρο, γλωσσομαθής. Γιος του ηπειρωτικής καταγωγής ξυλέμπορου της Δράμας Αθανασίου Βαγενά και πατέρας του ποιητή και καθηγητή της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Νάσου Βαγενά, ο Αχιλλέας Βαγενάς σπούδασε οικονομικές και πολιτικές επιστήμες στα πανεπιστήμια των Βρυξελλών και της Αμβέρσας (1924-1929). Επιστρέφοντας στη Δράμα, αναμείχθηκε ζωηρά στα κοινά της πόλης. Με το πνευματικό του έργο, την πολιτιστική και κοινωνική του δράση, πρόεδρος του Μορφωτικού Συλλόγου «Προμηθεύς», γενικός γραμματέας της Βιβλιοθήκης, υπεύθυνος εκδρομών του «Ομίλου Εκδρομέων Δράμας» και διοικητικό μέλος του παραρτήματος του Πατριωτικού Ιδρύματος Προστασίας του Παιδιού (το μετέπειτα ΠΙΚΠΑ), αναδείχτηκε σε κορυφαία προσωπικότητα των γραμμάτων της πόλης, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της πολιτιστικής της ταυτότητας κατά τον Μεσοπόλεμο.
Ο Αχιλλέας Βαγενάς με τις μεταφράσεις γαλλικών και ιταλικών κειμένων μετέφερε την ευρωπαϊκή σκέψη στη μικροαστική Δράμα, κι ας ήταν δύσκολο να γίνουν κατανοητά τα κείμενα αυτά από το ευρύ κοινό ή, πολύ περισσότερο, να ασκήσουν κάποια επίδραση. Σημασία έχει το γεγονός της σύνδεσης με τον έξω κόσμο και η προσπάθεια να βγει η πόλη από τα ασφυκτικά της όρια. Τα διηγήματα ή τα ποιήματα του Λέα Χρυσάνθεμου ή του Αχιλλέα Τερμίτη (ψευδώνυμα του Αχιλλέα Βαγενά), παρότι χωρίς ιδιαίτερες λογοτεχνικές αξιώσεις, συμπληρώνουν τον κύκλο της μεσοπολεμικής ποιητικής δημιουργίας στη Δράμα, γεγονός σημαντικό για μια πόλη με ισχνό λογοτεχνικό κεφάλαιο. Με την πολύπλευρη μόρφωση, τη διανοητική του συγκρότηση και τον κοσμοπολιτισμό του ο Αχιλλέας Βαγενάς υπήρξε φορέας μιας νεωτερικότητας και μιας πνευματικής αναλαμπής. Το συνολικό του έργο κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία του πολιτισμού της Δράμας.
Για τον ιδεολογικό προσανατολισμό του είναι χαρακτηριστικά όσα έλεγε η μητέρα του: «τον στείλαμε στην Ευρώπη να σπουδάσει και μας γύρισε μπολσεβίκος», αποδίδοντας στο γεγονός αυτό τη «δυσάρεστη εξέλιξη της πορείας της οικογένειας» όσον αφορά την οικονομική της κατάσταση μεταπολεμικά[4]. Ο Αχιλλέας Βαγενάς ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος και διετέλεσε νομάρχης Δράμας (Οκτώβριος 1944 – Μάρτιος 1945) κατά τη σύντομη περίοδο διακυβέρνησης της Ανατολικής Μακεδονίας από το ΕΑΜ. Για τα πολιτικά του φρονήματα και τη συμμετοχή του στην εαμική διοίκηση φυλακίστηκε την περίοδο 1946-47, ενώ μέχρι το 1950 βρέθηκε εξόριστος σε διάφορα νησιά. Εγκατεστημένος στην Αθήνα από το 1960, εργάστηκε ως μεταφραστής σε εκδοτικούς οίκους.
(Η αναδημοσίευση, αναπαραγωγή και η εν γένει αξιοποίηση κειμένων, αποσπασμάτων τους ή φωτογραφιών αναρτημένων στην pylidramas.gr είναι ελεύθερη, με τον όρο ότι, για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, θα γίνεται αναφορά/παραπομπή στο σχετικό κείμενο.)
- 1. Νάσος Βαγενάς, «Το περιοδικό Νέοι Ρυθμοί της Δράμας (1926-1929)», ΠΕΣΔ (1/1996) 399-409.
- 2. Ντίνος Χριστιανόπουλος, «Πνευματική κίνηση», ένθετο της εφ. Η Καθημερινή, Επτά Ημέρες, 14 Σεπτεμβρίου 2003, [Η πόλη της Δράμας], σ. 21.
- 3. Χαρακτηριστικά όσα αναφέρει για το θέμα αυτό ο Κ. Δρακόπουλος στο Θάρρος, 20 Δεκεμβρίου 1926.
- 4. Νάσος Βαγενάς, «Οικογενειακή ιστορία», Από τον Μακεδονικό Αγώνα… στην απελευθέρωση της Δράμας, Πρακτικά Συνεδρίου, Δράμα 16-18 Νοεμβρίου 2012, ΔΕΚΠΟΤΑ, Δράμα 2018, σ. 46.
Αχιλλέας Βαγενάς (1906-1991): Ένας αναγεννησιακός άνθρωπος
Γεωργία Μπακάλη
Δεκαετία του ’20: Η Δράμα ζει τη δική της πολιτιστική άνοιξη. Τέτοια που καμιά βορειοελλαδική πόλη δεν έζησε, χάρη σε έναν πυρήνα νεαρών με ενδιαφέρον για τα γράμματα, την τέχνη και τον πολιτισμό. Την αυλαία της πνευματικής κίνησης άνοιξε στις αρχές του 1922 ο Κώστας Δρακόπουλος[1](μέλος του Φιλόμουσου μαθητικού ομίλου «Αναγέννησις») με την έκδοση του βραχύβιου λογοτεχνικού περιοδικού Φίλιπποι. Οι ίδιοι μαθητές το 1924 ίδρυσαν στο Γυμνάσιο τη «Φιλολογική Συντροφιά Νέων της Δράμας» (πρόεδρος ο Δρακόπουλος), μια αξιόλογη κίνηση, περίφημη για τις διαλέξεις της, όπως εκείνη που έδωσε για τα εκατόχρονα του ποιητή λόρδου Βύρωνα ο προσφυγικής καταγωγής ποιητής και καθηγητής γαλλικών στο Γυμνάσιο Γιώργος Φιλανθίδης. Μέσα στη δυναμική του κοινωνικού μετασχηματισμού της εξελληνισμένης πόλης και της οικονομικής της άνθησης, ιδρύθηκε το 1925 η «Μορφωτική Συντροφιά Νέων Δράμας “Προμηθεύς”» (από γόνους αστικών οικογενειών της πόλης Δρακόπουλο, Θάνο Αναγνώστου, Αχιλλέα Βαγενά, Τώνη Κόκκινο, Ξενοφώντα Μπινόπουλο κ.ά.). Εκτός από την πλούσια δράση της (διαλέξεις, νυχτερινές σχολές ξένων γλωσσών και δραματική σχολή), η Συντροφιά εξέδωσε το 1926 το ιστορικό, λογοτεχνικό περιοδικό Νέοι Ρυθμοί με διευθυντή τον Δρακόπουλο. Το περιοδικό κυκλοφόρησε μέχρι το 1929, τυπωνόταν στη Δράμα και είχε συνδρομητές σε διάφορες πόλεις. Με κείμενα γραμμένα στη δημοτική γλώσσα και με ξένες συνεργασίες φιλοδοξούσε να προσφέρει κάτι «το νέο και το μοντέρνο»[2]. Παρότι το περιοδικό φυτοζωούσε «γιατί δεν έτυχε καμμιάς απόλυτα υποστήριξης και προσοχής»[3], οι Νέοι Ρυθμοί έθεσαν πολιτιστικά την επαρχιακή Δράμα στη νεωτερική εποχή και την έφεραν σε επικοινωνία με τα λογοτεχνικά ρεύματα της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που συνομιλούσε με την ευρωπαϊκή διανόηση, ιδίως τη γαλλόφωνη, αυτός που συνέδεε το περιοδικό με ξένους συγγραφείς, ─ή την επαρχιακή Δράμα με κέντρα λογιοσύνης του εξωτερικού (Βέλγιο, Παρίσι)─ ήταν ο Αχιλλέας Βαγενάς. Οικονομολόγος, μεταφραστής (των Fr. Bacon, Spinoza, P. Lafargue, G. Marcel και Th. Hobbes), λογοτέχνης, κριτικός, στενός συνεργάτης των βραχύβιων Νέων Ρυθμών (1926-1929) και άλλων εντύπων της Δράμας, συνδρομητής ξένων περιοδικών, ενημερωμένος λόγιος των λογοτεχνικών εξελίξεων στον ελληνικό και ευρωπαϊκό χώρο, γλωσσομαθής. Γιος του ηπειρωτικής καταγωγής ξυλέμπορου της Δράμας Αθανασίου Βαγενά και πατέρας του ποιητή και καθηγητή της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Νάσου Βαγενά, ο Αχιλλέας Βαγενάς σπούδασε οικονομικές και πολιτικές επιστήμες στα πανεπιστήμια των Βρυξελλών και της Αμβέρσας (1924-1929). Επιστρέφοντας στη Δράμα, αναμείχθηκε ζωηρά στα κοινά της πόλης. Με το πνευματικό του έργο, την πολιτιστική και κοινωνική του δράση, πρόεδρος του Μορφωτικού Συλλόγου «Προμηθεύς», γενικός γραμματέας της Βιβλιοθήκης, υπεύθυνος εκδρομών του «Ομίλου Εκδρομέων Δράμας» και διοικητικό μέλος του παραρτήματος του Πατριωτικού Ιδρύματος Προστασίας του Παιδιού (το μετέπειτα ΠΙΚΠΑ), αναδείχτηκε σε κορυφαία προσωπικότητα των γραμμάτων της πόλης, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της πολιτιστικής της ταυτότητας κατά τον Μεσοπόλεμο.
Ο Αχιλλέας Βαγενάς με τις μεταφράσεις γαλλικών και ιταλικών κειμένων μετέφερε την ευρωπαϊκή σκέψη στη μικροαστική Δράμα, κι ας ήταν δύσκολο να γίνουν κατανοητά τα κείμενα αυτά από το ευρύ κοινό ή, πολύ περισσότερο, να ασκήσουν κάποια επίδραση. Σημασία έχει το γεγονός της σύνδεσης με τον έξω κόσμο και η προσπάθεια να βγει η πόλη από τα ασφυκτικά της όρια. Τα διηγήματα ή τα ποιήματα του Λέα Χρυσάνθεμου ή του Αχιλλέα Τερμίτη (ψευδώνυμα του Αχιλλέα Βαγενά), παρότι χωρίς ιδιαίτερες λογοτεχνικές αξιώσεις, συμπληρώνουν τον κύκλο της μεσοπολεμικής ποιητικής δημιουργίας στη Δράμα, γεγονός σημαντικό για μια πόλη με ισχνό λογοτεχνικό κεφάλαιο. Με την πολύπλευρη μόρφωση, τη διανοητική του συγκρότηση και τον κοσμοπολιτισμό του ο Αχιλλέας Βαγενάς υπήρξε φορέας μιας νεωτερικότητας και μιας πνευματικής αναλαμπής. Το συνολικό του έργο κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία του πολιτισμού της Δράμας.
Για τον ιδεολογικό προσανατολισμό του είναι χαρακτηριστικά όσα έλεγε η μητέρα του: «τον στείλαμε στην Ευρώπη να σπουδάσει και μας γύρισε μπολσεβίκος», αποδίδοντας στο γεγονός αυτό τη «δυσάρεστη εξέλιξη της πορείας της οικογένειας» όσον αφορά την οικονομική της κατάσταση μεταπολεμικά[4]. Ο Αχιλλέας Βαγενάς ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος και διετέλεσε νομάρχης Δράμας (Οκτώβριος 1944 – Μάρτιος 1945) κατά τη σύντομη περίοδο διακυβέρνησης της Ανατολικής Μακεδονίας από το ΕΑΜ. Για τα πολιτικά του φρονήματα και τη συμμετοχή του στην εαμική διοίκηση φυλακίστηκε την περίοδο 1946-47, ενώ μέχρι το 1950 βρέθηκε εξόριστος σε διάφορα νησιά. Εγκατεστημένος στην Αθήνα από το 1960, εργάστηκε ως μεταφραστής σε εκδοτικούς οίκους.
(Η αναδημοσίευση, αναπαραγωγή και η εν γένει αξιοποίηση κειμένων, αποσπασμάτων τους ή φωτογραφιών αναρτημένων στην pylidramas.gr είναι ελεύθερη, με τον όρο ότι, για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, θα γίνεται αναφορά/παραπομπή στο σχετικό κείμενο.)
- 1. Νάσος Βαγενάς, «Το περιοδικό Νέοι Ρυθμοί της Δράμας (1926-1929)», ΠΕΣΔ (1/1996) 399-409.
- 2. Ντίνος Χριστιανόπουλος, «Πνευματική κίνηση», ένθετο της εφ. Η Καθημερινή, Επτά Ημέρες, 14 Σεπτεμβρίου 2003, [Η πόλη της Δράμας], σ. 21.
- 3. Χαρακτηριστικά όσα αναφέρει για το θέμα αυτό ο Κ. Δρακόπουλος στο Θάρρος, 20 Δεκεμβρίου 1926.
- 4. Νάσος Βαγενάς, «Οικογενειακή ιστορία», Από τον Μακεδονικό Αγώνα… στην απελευθέρωση της Δράμας, Πρακτικά Συνεδρίου, Δράμα 16-18 Νοεμβρίου 2012, ΔΕΚΠΟΤΑ, Δράμα 2018, σ. 46.
